Jürgen Habermas: religie in het maatschappelijke debat
Geplaatst: vr apr 04, 2008 10:15 pmOp 15 maart werd de Nexus-lezing gehouden door Jürgen Habermas.
Habermas is een van de belangrijkste vertegenwoordigers van de Frankfurter Schule. Deze marxistisch georiënteerde school ontwikkelde de zogenaamde kritische theorie, een praktijkgerichte maatschappijfilosofie. Habermas werd in de jaren na de oorlog opgeleid door Adorno en Horkheimer, de grondleggers van de Frankfurter Schule.
Bij Habermas kreeg de rede een belangrijkere rol in de communicatie, om zo te kunnen bijdragen aan de praktische beheersing van de menselijke leefwereld. Dat was een tegenstelling met de afstandelijke wetenschap van voorheen, waarbij de ratio vooral van belang was voor het vergroten van feitelijke kennis en niet van betekenis was voor de directe leefsfeer.
Habermas vestigde de aandacht op het effect van de dialoog in de publieke sfeer. Sinds de opkomst van de bourgouis cultuur werd de politiek beïnvloed door het rationele debat in koffiehuizen, intellectuele en literaire salons en andere openbare ontmoetingsplaasten, wat bijdroeg aan het tot stand komen van de parlementaire democratie en aan verlichtingsidealen van gelijkheid en mensenrechten. Hij onderzocht ook het belang van het rationele denken bij het tot stand komen van ethische denkbeelden.
Volgens Habermas is een actieve publieke discussie over zaken van algemeen belang en politiek noodzakelijk, zodat de publieke opinie een bijdrage kan leveren aan het proces van besluitvorming. In zijn hoofdwerk, Theorie des kommunikativen Handelns uit 1981, stelt Habermas dat alles wat mensen beweren, rationeel kan en moet worden getoetst op waarheid, juistheid en waarachtigheid. Alleen zo kan er sprake zijn van een ‘machtsvrij vergelijk’ dat ‘het systeem’ (economie, politiek) niet bevoordeelt boven het individu.
In een pleidooi voor een Europese identiteit wees hij op de noodzaak het kapitalisme te beteugelen vanwege de verwoestende invloed op de sociale verworvenheden van de moderne maatschappij. Het kapitalisme stelt het succes van het economische systeem op zich boven het geluk en het welzijn van de mens zelf. Het manipulatieve handelen door de multinationals, die profiteren van de vrije markt, gaat ten koste van de open communicatie, waardoor het voor de samenleving als geheel onmogelijk wordt om deel te hebben aan de ontwikkelingen.
Religieuze dogmatiek kan geen deel hebben aan het streven naar algemeen welzijn, omdat het vrije denken en de mogelijkheid tot verandering en dus verbetering aan banden is gelegd. Het verdwijnen van religie naar de marge en de secularisatie van de maatschappij, met zijn open discussiestructuur, democratische grondslag en rationele manier van denken, leidt tot een maatschappij die open staat voor verbetering en vooruitgang.
Maar in de VS spelen religieuze argumenten zich steeds vaker een rol. Religie beheerst bijvoorbeeld op dit moment de verkiezingscampagne. Ook met de opkomst van de islam in de seculiere maatschappij bleek de religie weer uit de marge tevoorschijn te komen. De rol van religie blijkt nog niet te zijn uitgespeeld.
In 2001, een maand na de aanslagen in de VS, pleitte Habermas ervoor religieuze opvattingen in de post-seculiere samenleving serieuzer te nemen. Zelfs fundamentalistische uitingen moeten een gelijkwaardige plaats hebben in het openbare debat. Maar, zo lichtte Habermas deze stelling toe, de religieuze argumenten moeten in het debat dan wel worden aangepast aan de concrete, rationele woordkeuze van de seculiere dialoog, zodat iedereen begrijpt waar het over gaat.
Dat is in overeenstemming met zijn opvatting over het belang van de dialoog en de functie van de rede, die niet dient om systemen te beschermen, maar om de communicatie tussen mensen onderling te bevorderen zodat de individuele deelnemers van de samenleving er baat bij hebben. Door religieuze opvattingen rationeel te verwoorden is het mogelijk dat de deelnemers elkaar 'verstaan', en kan een discussie plaatshebben.
Bekijk hier een videofragment van de lezing: http://video.uvt.nl/public/nexus/nexus150308.wmv
Lees dit pdf-bestand met de aankondiging van de lezing
Hier zijn een aantal verslagen van de lezing.
http://www.volkskrantblog.nl/bericht/190383 : De post-seculiere samenleving, Hans Manders
Nederlands Dagblad : Verlichtingsdenker vindt godsdienst onmisbaar
http://www.nd.nl/document.aspx?document ... &id=110863
Brabants Dagblad: De brug tussen verstand en geloof door Twan van Lierop
http://www.brabantsdagblad.nl/algemeen/ ... geloof.ece
Radijs.org: Een goed verstaander heeft maar een half woord nodig
http://www.radijs.org/?p=74#more-74
http://www.isidorusweb.nl/
Links naar meerdere verslagen op nexus-instituut.nl
http://www.nexus-instituut.nl/pages.php ... media.html
De tekst van de lezing zal vworden geplaatst in het 50e nummer van het tijdschrift Nexus, dat verschijnt op 14 juni. Een exemplaar van deze uitgave is hier te bestellen:
http://www.nexus-instituut.nl/pages.php ... nexus.html
Het Nexus Instituut is een onafhankelijke culturele denktank die is verbonden aan de Universiteit van Tilburg. Het doel van Nexus is het bewaren en doorgeven van het Europese culturele erfgoed en het Europese beschavingsideaal dat door de tweede wereldoorlog abrupt leek te zijn afgebroken. Jaarlijks vindt een lezing plaats door een internationale vooraanstaande intellectueel over een cultuurfilosofisch onderwerp in het licht van het hedendaagse Europa.
Habermas is een van de belangrijkste vertegenwoordigers van de Frankfurter Schule. Deze marxistisch georiënteerde school ontwikkelde de zogenaamde kritische theorie, een praktijkgerichte maatschappijfilosofie. Habermas werd in de jaren na de oorlog opgeleid door Adorno en Horkheimer, de grondleggers van de Frankfurter Schule.
Bij Habermas kreeg de rede een belangrijkere rol in de communicatie, om zo te kunnen bijdragen aan de praktische beheersing van de menselijke leefwereld. Dat was een tegenstelling met de afstandelijke wetenschap van voorheen, waarbij de ratio vooral van belang was voor het vergroten van feitelijke kennis en niet van betekenis was voor de directe leefsfeer.
Habermas vestigde de aandacht op het effect van de dialoog in de publieke sfeer. Sinds de opkomst van de bourgouis cultuur werd de politiek beïnvloed door het rationele debat in koffiehuizen, intellectuele en literaire salons en andere openbare ontmoetingsplaasten, wat bijdroeg aan het tot stand komen van de parlementaire democratie en aan verlichtingsidealen van gelijkheid en mensenrechten. Hij onderzocht ook het belang van het rationele denken bij het tot stand komen van ethische denkbeelden.
Volgens Habermas is een actieve publieke discussie over zaken van algemeen belang en politiek noodzakelijk, zodat de publieke opinie een bijdrage kan leveren aan het proces van besluitvorming. In zijn hoofdwerk, Theorie des kommunikativen Handelns uit 1981, stelt Habermas dat alles wat mensen beweren, rationeel kan en moet worden getoetst op waarheid, juistheid en waarachtigheid. Alleen zo kan er sprake zijn van een ‘machtsvrij vergelijk’ dat ‘het systeem’ (economie, politiek) niet bevoordeelt boven het individu.
In een pleidooi voor een Europese identiteit wees hij op de noodzaak het kapitalisme te beteugelen vanwege de verwoestende invloed op de sociale verworvenheden van de moderne maatschappij. Het kapitalisme stelt het succes van het economische systeem op zich boven het geluk en het welzijn van de mens zelf. Het manipulatieve handelen door de multinationals, die profiteren van de vrije markt, gaat ten koste van de open communicatie, waardoor het voor de samenleving als geheel onmogelijk wordt om deel te hebben aan de ontwikkelingen.
Religieuze dogmatiek kan geen deel hebben aan het streven naar algemeen welzijn, omdat het vrije denken en de mogelijkheid tot verandering en dus verbetering aan banden is gelegd. Het verdwijnen van religie naar de marge en de secularisatie van de maatschappij, met zijn open discussiestructuur, democratische grondslag en rationele manier van denken, leidt tot een maatschappij die open staat voor verbetering en vooruitgang.
Maar in de VS spelen religieuze argumenten zich steeds vaker een rol. Religie beheerst bijvoorbeeld op dit moment de verkiezingscampagne. Ook met de opkomst van de islam in de seculiere maatschappij bleek de religie weer uit de marge tevoorschijn te komen. De rol van religie blijkt nog niet te zijn uitgespeeld.
In 2001, een maand na de aanslagen in de VS, pleitte Habermas ervoor religieuze opvattingen in de post-seculiere samenleving serieuzer te nemen. Zelfs fundamentalistische uitingen moeten een gelijkwaardige plaats hebben in het openbare debat. Maar, zo lichtte Habermas deze stelling toe, de religieuze argumenten moeten in het debat dan wel worden aangepast aan de concrete, rationele woordkeuze van de seculiere dialoog, zodat iedereen begrijpt waar het over gaat.
Dat is in overeenstemming met zijn opvatting over het belang van de dialoog en de functie van de rede, die niet dient om systemen te beschermen, maar om de communicatie tussen mensen onderling te bevorderen zodat de individuele deelnemers van de samenleving er baat bij hebben. Door religieuze opvattingen rationeel te verwoorden is het mogelijk dat de deelnemers elkaar 'verstaan', en kan een discussie plaatshebben.
Bekijk hier een videofragment van de lezing: http://video.uvt.nl/public/nexus/nexus150308.wmv
Lees dit pdf-bestand met de aankondiging van de lezing
Hier zijn een aantal verslagen van de lezing.
http://www.volkskrantblog.nl/bericht/190383 : De post-seculiere samenleving, Hans Manders
Nederlands Dagblad : Verlichtingsdenker vindt godsdienst onmisbaar
http://www.nd.nl/document.aspx?document ... &id=110863
Brabants Dagblad: De brug tussen verstand en geloof door Twan van Lierop
http://www.brabantsdagblad.nl/algemeen/ ... geloof.ece
Radijs.org: Een goed verstaander heeft maar een half woord nodig
http://www.radijs.org/?p=74#more-74
http://www.isidorusweb.nl/
Links naar meerdere verslagen op nexus-instituut.nl
http://www.nexus-instituut.nl/pages.php ... media.html
De tekst van de lezing zal vworden geplaatst in het 50e nummer van het tijdschrift Nexus, dat verschijnt op 14 juni. Een exemplaar van deze uitgave is hier te bestellen:
http://www.nexus-instituut.nl/pages.php ... nexus.html
Het Nexus Instituut is een onafhankelijke culturele denktank die is verbonden aan de Universiteit van Tilburg. Het doel van Nexus is het bewaren en doorgeven van het Europese culturele erfgoed en het Europese beschavingsideaal dat door de tweede wereldoorlog abrupt leek te zijn afgebroken. Jaarlijks vindt een lezing plaats door een internationale vooraanstaande intellectueel over een cultuurfilosofisch onderwerp in het licht van het hedendaagse Europa.