Ik heb van de week Ademschommel gelezen van de schrijfster Herta Müller, die in december de nobelprijs voor literatuur kreeg. Herta Müller is afkomstig uit de Duitse gemeenschap in de Banaat in Roemenië. Ze ontvluchtte Roemenië in 1987 toen ze vanwege haar boeken problemen kreeg met de Securitate en een publicatieverbod kreeg.
Roemenië steunde in de oorlog de nazi's, maar aan het einde van de oorlog sloegen ze om en kozen ze de kans van de Russen. Rusland transporteerde uit wraak alle Duitsers tussen 17 en 45 jaar vanuit de Banaat naar de Russische goelags, om daar te werken aan de 'wederopbouw' van Rusland. In feite betrof het werken in de goelags, strafkampen die veel weg hadden van de Duitse concentratiekampen, een vorm van dwangarbeid in slavernij. Het werk was voornamelijk zwaar en in combinatie met de sadistische omstandigheden uitputtend, maar met het opbouwen van Rusland had het weinig te maken. Als straf functioneerde het in juridisch opzicht ook niet, omdat mensen willekeurig werden opgepakt, niet op hun identiteit werden gecontroleerd en niet op de hoogte werden gebracht van de lengte van hun verblijf.
Herta Müller wilde een boek schrijven over de Duitsers in de goelag, omdat ook haar moeder tot de gedeporteerden behoorde.
Uiteindelijk is het boek vooral gebaseerd op het boek van iemand die ze intensief heeft geïnterviewd, de dichter Oskar Pastio. Ze wilden het boek gezamenlijk uitbrengen, maar Pastior overleed in 2006, en Müller voltooide het boek op basis van de aantekeningen.
In tegenstelling tot de informatie die uit de Duitse kampen naar buiten is gekomen bestaan er niet veel boeken met ervaringen uit de goelags.
De mensen in de kampen ontwikkelden allerlei overlevingsstrategieën, bijvoorbeeld het distantiëren en herinterpreteren van de werkelijkheid om zichzelf staande te houden. Dat uitte zich ook in de taal, wat op een bepaalde manier wel prettig was om te lezen, want daardoor kon je als lezer ook de afstand houden om het vol te houden. Mensen werden met opzet uitgehongerd, mishandeld en nodige zorg onthouden, zelfs in ernstige omstandigheden. Een voorbeeld hiervan betrof een van de vrouwen die werd ingespannen voor een kalkkar, van de voeten in de sneeuw bevroren. Haar voeten werden verder niet verzorgd maar ingezwachteld, waarbij de wonden gingen rotten en 'de wormen uit het verband kropen', tot ze uiteindelijk moesten worden geamputeerd. Maar iets als 'verlof' kregen mensen in dergelijke omstandigheden nooit, de dwangarbeid werd voortgezet. Veel mensen kwamen zo dus om, en de lijken laken opgestapeld achter een ziekenruimte, waar ze bevroren. Dat werd expres gedaan omdat het makkelijker was de lijken in stukken te hakken en ze in een ondiepe kuil te begraven dan complete lijken te begraven.
Hoewel je er niet blij van wordt om over dit soort bizarre, krankzinnige toestanden te lezen, is het volgens mij toch belangrijk om je ervan op de hoogte te stellen. Al is het alleen vanwege een vorm van gerechtigheid: het idee dat mensen dit soort dingen meemaken en dat het vervolgens vanwege een soort taboe in de vergetelheid verdwijnt, waardoor niemand zich erom bekommert. Natuurlijk maakt dit systeem van goelags mensen boos, maar pas als je beseft wat zich werkelijk heeft afgespeelt, en wat de betrokken personen hebben ervaren, krijg je er een beeld van hoe krankzinnig mensen zich tegenover elkaar kunnen gedragen. Half en half begrijp ik dat dit het gevolg was van de verwoestende oorlog waar mensen mee geconfronteerd waren, maar helemaal begrijp ik het toch niet.
Ik ken nogal wat mensen die helemaal niets willen lezen over dit soort geweld. Ze willen vooruit met het leven en er positief tegenaan gaan. Maar ik wil het wel weten, omdat het idee dat zulke dingen helemaal voor niets gebeuren, zonder dat iemand er weet van heeft, het nog onrechtvaardiger lijkt te maken.
De vraag is misschien of je iets van deze wetenschap kan leren. Natuurlijk dat een dwangmaatschappij slecht is, dat hiërarchische machtsverhoudingen gevaarlijk zijn etc. Maar hoe je dit naar je eigen maatschappij vertaalt is niet direct duidelijk. De strijd tussen Wilders en de anti-fascisten laat iets zien van de verwarring die ontstaat als wij herhaling van de geschiedenis willen voorkomen.
Hier is geheel willekeurig een link naar een recensie van het boek: http://www.literatuurplein.nl/recensie. ... nsieId=141