atheisme.eu

Interview met Syrische filosoof Sadiq al-Azm, door Michel Hoebink

15-12-2006

Moslimhervormers zijn vaak niet helemaal eerlijk. Vaak gebruiken ze religie alleen maar als middel om mensen voor hun hervormingen op de been te brengen. Dat beweert de seculiere Syrische denker Sadiq Jalal al-Azm. Maar hij erkent ook dat de islam hard aan hervorming toe is.

Spottend noemt hij zichzelf de 'officiële atheïst van de Arabische wereld'. Sinds de publicatie van zijn boek Kritiek op het Religieuze Denken in 1969, is Sadiq Jalal al-Azm een van de meest vooraanstaande seculiere denkers in de moslimwereld.

De emeritus professor Europese filosofie van de universiteit van Damascus behoort tot een generatie westers opgeleide intellectuelen die, tegen hun verwachting in, de moslimwereld steeds religieuzer zagen worden. Het werd ook steeds gevaarlijker om openlijk atheïst te zijn, maar Sadiq al-Azm heeft er nooit aan gedacht te vertrekken.

Hij verdeelt zijn tijd tussen Damascus, Beiroet en universiteiten in de Verenigde Staten en Europa. Momenteel verblijft hij een paar maanden in Nederland, op het Netherlands Institute for Advanced Studies (NIAS) in Leiden. In Nederland is hij geen onbekende. Een deel van zijn werk werd in het Nederlands vertaald en in 2004 kreeg hij de prestigieuze Erasmusprijs samen met twee bekende moslimhervormers: Fatima Mernissi uit Marokko en Abdolkarim Soroush uit Iran.

Wat is het verschil tussen u en islamhervormers als Fatima Mernissi en Abdolkarim Soroush?

"Mensen als Mernissi en Soroush zeggen dat zij de islam van binnenuit willen veranderen, als goede moslims, zeg maar. De groep waartoe ik behoor heeft die pretentie niet. Ik wil het denken van moslims hervormen, maar ik heb nooit voorgewend dat ik dat van binnenuit wil doen; ik heb me nooit als moslim voorgedaan. Op dat punt heb ik altijd geweigerd concessies te doen."

U zegt dat ze maar doen alsof?

"Al vanaf het prille begin in de negentiende eeuw worden modernistische moslimhervormers achtervolgd door het gerucht dat zij geen echte gelovigen zijn, dat zij religie slechts gebruiken als middel om mensen voor hun hervormingen te mobiliseren. En ze geven het zelf toe: Tot op de dag van vandaag redeneren veel van deze hervormers dat als je mensen wil overtuigen, je ze moet toespreken in de taal die zij begrijpen, de taal van religie. Daar zit zeker iets in, maar het laat ook zien hoe instrumenteel zij over religie denken.

Ik geef toe: Ik heb makkelijk praten. Ik ben een man van ideeën, een soort openbare intellectueel die van tijd tot tijd om zijn oordeel gevraagd wordt in zaken van algemeen belang. Ik houd mij niet bezig met het mobiliseren van mensen en het leiden van bewegingen en dat soort dingen.

Mijn standpunt is dat beide benaderingen geldig zijn. Voor het moderniseren van islamitische samenlevingen zijn mensen nodig die van binnenuit werken en ook mensen die aan de buitenkant blijven. Maar persoonlijk vind ik de pretentie de islam van binnenuit te veranderen intellectueel niet helemaal eerlijk."

Kan de islam eigenlijk wel hervormd worden?

"Het kan, maar alleen als moslims het idee laten varen dat ze de letterlijke tekst moeten volgen. Dat is een radicale stap, want de gewone moslim gelooft dat de koran het letterlijke woord van God is. Maar het is evident dat de letterlijke tekst van de koran simpelweg niet kan worden toegepast in een moderne samenleving.

Neem bijvoorbeeld de lijfstraffen die in de koran worden voorgeschreven. Radicale islamisten willen die straffen toepassen, maar zij vormen slechts een kleine minderheid. De meeste moslims hebben een gespleten persoonlijkheid waar het zulke zaken betreft. Zij houden vast aan het idee dat dit een door God verordonneerde wet is en tegelijkertijd geven ze toe dat die wet niet kan worden toegepast. Mijn voorstel is om die impasse te doorbreken en officieel te verklaren dat de koranische lijfstraffen achterhaald zijn. Het probleem met de meeste Islam hervormers is dat zij dit niet onder ogen willen zien, waarschijnlijk omdat ze bang zijn dat ze daarmee hun aanhang van zich zullen vervreemden."

Maar hoe zit het dan met radicale hervormers als Nasr Hamid Abu Zayd?* Die zien de koran toch wel als een historische tekst die niet langer letterlijk kan worden toegepast?

"Hervormers als Abu Zayd gaan veel eerlijker in op de vraag: Wat kan de koran nou nog voor ons betekenen, in het licht van moderne wetenschappelijke kennis? Maar wat mij stoort is dat ook zij maar blijven praten in naam van de 'ware islam'. De geschiedenis leert dat moslims onderling verdeeld zijn in honderden groepen die allemaal de 'ware islam' voor zichzelf opeisen. Als een kritische intellectueel kan je daar toch niet mee aankomen! Alles wat je kan zeggen is: Dit is wat het voor mij betekent."

Er wordt wel gezegd dat religie wereldwijd een revival doormaakt, niet alleen in de moslimwereld maar ook bijvoorbeeld in Europa en de Verenigde Staten.

"Het proces van secularisatie is onomkeerbaar. Dat geldt voor Europa en de VS maar ook voor de moslimwereld. De huidige zogenaamde 'revival' van religie is niets anders dan een laatste stuiptrekking, een wanhopige poging om iets vast te houden dat eigenlijk al is verdwenen. In de moslimwereld werpen islamisten zich op als alternatief voor de seculiere westerse cultuur, maar in feite hebben ze helemaal geen alternatief. Hun slogan "De Islam is de oplossing" is een illusie.

De islam heeft helemaal geen oplossing voor de problemen van de 21e eeuw. Dat wordt pijnlijk duidelijk overal waar islamisten aan de macht komen: Alle islamistische regimes zijn tot nu toe op een dramatische mislukking uitgelopen. Dat een aantal islamisten de laatste jaren steeds radicaler en gewelddadiger en zelfs suïcidaal worden wijst er alleen maar op hoezeer zij zich in het nauw gedreven voelen. Uiteindelijk zal er voor moslims niets anders opzitten dan te erkennen dat zij geen heersers over de geschiedenis meer zijn, maar een onderontwikkelde en achtergestelde minderheid binnen de wereldgemeenschap. Pas wanneer moslims die werkelijkheid onder ogen zien kunnen zij zich verder ontwikkelen."

*De ideeën van Nasr Hamid Abu Zayd worden behandeld in Abu Zayd plaatst koran in historische context uit de serie moderne moslimdenkers.