atheisme.eu

Ontkerstening als geschenk van God


De westerse wereld heeft de laatste decennia gebroken met haar christelijke wortels. Logisch gevolg, zou je denken, is dat mensen ook steeds minder leven volgens christelijke waarden. De Canadese filosoof Charles Taylor beweert juist het tegenovergestelde: Sinds wij onze maatschappijen niet meer als christelijk beschouwen, zijn christelijke idealen verder doorgevoerd dan ooit tevoren. En dat kon ook alleen maar gebeuren dankzij die breuk met het christendom.

Taylor geeft natuurlijk voorbeelden. Om welke christelijke waarden zou het dan gaan? Hij noemt: mensenrechten, burgerschap, zelfverwerkelijking, vrijheid, ontwikkelingssamenwerking et cetera. Die waarden waren christelijk van oorsprong, maar konden pas hun radicaal onvoorwaardelijke status krijgen toen het christendom haar dominantie verloor. Immers in een christelijke maatschappij moeten deze waarden altijd het christelijke belang dienen. En zijn christenen dus ‘iets meer gelijk’ dan andersgelovigen.

Het christendom was in Nederland de dominante kracht tot pakweg de jaren zestig van de vorige eeuw: De verzuiling. Dat is inmiddels een halve eeuw geleden en vanaf de jaren zestig zie je dat politieke partijen, media, wetenschap, onderwijs en eigenlijk alle belangrijke sectoren van het publieke domein, zich in rap tempo losworstelen uit dat verzuilde systeem. Denk aan Trouw, de VU, het CDA – allemaal organisaties die nog altijd christelijk zijn, maar die de ‘radicale onvoorwaardelijkheid’ van de genoemde christelijke waarden hebben geaccepteerd.

De ChristenUnie, net als de EO, is geboren uit pogingen om dit proces tegen te houden. Regelmatig beoordeelt men de maatschappij zoals die in de laatste halve eeuw is ontstaan als een wereld die in verval is, die in een morele crisis verkeert, die haar eigen ziel heeft uitgesneden. Op zich niets unieks: elke tijd kent bewegingen die menen dat het met de moraal belabberd gesteld is. Lange tijd hebben de EO en de kleine christelijke partijen gepleit voor een herstel van Nederland als christelijke natie. Dan zou alles goed komen. Pas in de jaren negentig hebben deze orthodox-protestantse organisaties langzaam een draai gemaakt. Ook zij accepteren nu steeds principiëler de mensenrechten en vrijheden als universele waarden die voor iedereen gelden.

Taylor staat kritisch tegenover pogingen om levensbeschouwing of religie te integreren met cultuur en de ordening van de samenleving. Kortom: Nederland als protestantse natie, zoals het was tot in de negentiende eeuw, is aan hem niet besteed. Pogingen om ons land weer tot een christelijke natie te maken, zijn dat evenmin. Als één specifieke groep de cultuur domineert en de maatschappij kan inrichten en besturen, leidt dit gegarandeerd tot onverdraagzaamheid. Naar Taylors mening is dat in strijd met het christelijk ideaal: Daar behoren kerk, cultuur en staat juist gescheiden te zijn.

De teloorgang van het christendom in het Westen bracht christenen dus terug tot de ware essentie van het Evangelie – je zou er zelfs iets van voorzienigheid in kunnen zien, stelt Taylor provocerend. Dit idee is op zich niet nieuw of uniek: je ziet het bij evangelischen en baptisten wel vaker. Maar ook een door en door reformatorische predikant als Jan Hendrik Velema (1917-2007) erkende dat ook de moderne tijd zijn positieve kanten had. Hij zag van heden en verleden de positieve en negatieve kanten en verlangde niet terug naar enige periode uit het verleden.

Ik denk dat Taylors analyse klopt. Kijkend vanuit de ChristenUnie: die had, als Nederland nog altijd een ‘christelijk land’ was geweest, nooit zo onvoorwaardelijk voor allerlei vrijheden gepleit als nu het geval is. Juist het verlies van politieke macht en culturele dominantie bracht ‘ons’ tot inzicht dat de enige juiste keuze er een is voor onvoorwaardelijke acceptatie van mensenrechten en vrijheden. Wij zijn als partij schatplichtig aan de seculiere maatschappij, die op haar beurt weer put uit een eeuwenlange christelijke traditie en die traditie ook verder uitbouwt.

Tegelijkertijd heb ik moeite met Taylors bewering dat het proces van secularisering het christendom weer terug heeft gebracht bij haar zuivere essentie. De stelling dat macht corrumpeert en dat een levensbeschouwing of religie dus maar beter geen maatschappijbrede politieke of culturele invloed mag uitoefenen, lijkt me overdreven. Het wringt. Hoe brengen wij als christelijke politici ons ideaal, dat wij heilzaam vinden voor heel de maatschappij, in de praktijk, maar handhaven we tegelijk ook dat hogere niveau van radicale onvoorwaardelijkheid waarnaar de moderne maatschappij onze christelijke waarden heeft getild. Dat is een van de grotere uitdagingen waar de ChristenUnie in de komende decennia voor staat.

Naar aanleiding van: Charles Taylor (foto), A catholic modernity? (New York & Oxford 1999).