Uit: De Volkskrant, 27 mei 2006 - Het Betoog pag. 3
‘De religieuze identiteit is een pseudo-probleem’
‘Linkse regeringen in Latijns Amerika tonen succes burgeracties van andersglobalisten’
Wim Bossema
De andersglobalisten moeten hun ideeënbazaar verlaten, meent de Egyptische linkse econoom Samir Amin, en politieke actie voeren tegen de gevestigde orde én islamisten.
Samir Amin was dertig jaar geleden de goeroe van linkse intellectuelen en bevrijdingsbewegingen in de Derde Wereld. Nu duikt hij weer op als een held van de jongeren in de beweging van andersglobalisten. Amin was een eregast en -spreker op de grote conferentie vorig weekend van het Sociaal Forum Nederland, op de universiteit van Nijmegen. Amin is sinds 1980 directeur van de onafhankelijke denktank Forum du Tiers Monde (Forum voor de Derde Wereld), gevestigd in de Senegalese hoofdstad Dakar. Daarin zijn linkse intellectuelen uit Afrika, Azië en Latijns Amerika verenigd. Hij was een van de economen die de onderontwikkeling van de Derde Wereld weten aan de ongelijke wereldhandel.
De ‘periferie’ is afhankelijk van het ‘centrum’ en trekt daardoor altijd aan het kortste eind in dat ‘wereldsysteem’. (Amin: ‘Zo noem ik het nog steeds het liefst; ‘‘noord en zuid’’ is zo onprecies.’) Daarom bepleit Amin al jaren dat de ontwikkelingslanden zich maar beter (tijdelijk) kunnen losmaken van dat systeem. In de jaren ’80 raakten Amins denkbeelden wat in de vergetelheid. Maar net als andere mastodonten van oud-links, onder wie Noam Chomsky, maakte hij tien jaar geleden een come-back.
Een generatie studenten sociale wetenschappen in Afrika, maar ook in Europa, heeft zich in de jaren ’70 heen geworsteld door uw L’accumulation a l’échelle mondiale (Accumulatie op wereldschaal), een marxistische analyse van wat we tegenwoordig mondialisering of globalisering noemen. Andersglobalisten hebben uw gedachtegoed herondekt. Maar er is toch veel veranderd sindsdien?
‘Natuurlijk. De werkelijkheid van nu is anders, maar op de lange duur blijft mijn perspectief hetzelfde. Het kernidee van de Verlichting, dat het project van de modernisering de emancipatie van uitgebuite groepen is, blijft recht overeind voor mij. En wat is globalisering anders dan schaalvergroting van bedrijven? Vroeger hadden die genoeg aan het veroveren van de Amerikaanse markt, zeg 100 miljoen klanten, nu moeten ze er 600 miljoen hebben om de concurrentie te overleven, zeg maar de hele wereldbevolking.
‘Het grote verschil met de periode voor 1990, het einde van de Koude Oorlog, is de opkomst van wat ik noem de utopie van het permanente kapitalisme. Dat is de overtuiging dat de logica van het kapitalisme de enige is en dat we dat moeten accepteren. Het Amerikaanse model als het enig overgebleven model. Als er nu iets fout gaat in dat model, ligt het niet aan het systeem maar aan fraude in de top van een bedrijf, of aan Afrikaanse regeringen die het model niet goed kunnen uitvoeren.
‘Die illusie komt omdat de vroegere alternatieven uit elkaar zijn gevallen. Er waren drie families van alternatieve systemen: de welvaartstaat (het compromis tussen arbeiders en ondernemers), het ‘reëel bestaande socialisme’ en de nationalistische regeringen in Afrika, Azië en Latijns Amerika. Dat laatste model wordt vaak over het hoofd gezien. De westerse welvaartstaten worden ontmanteld door liberalisering en privatisering, de communistische regimes (met socialisme hadden die niets van doen heb ik altijd gevonden) zijn ten val gebracht, de regeringen in de Derde Wereld zijn verworden tot verschrikkelijke militaire dictaturen of in het beste geval schijndemocratieën.’
Een alternatief moet dus opnieuw worden uitgevonden. Ziet u dat in de beweging van losse groepen die elkaar vinden onder een vage slogan als ‘een andere wereld is mogelijk’?
‘Wat nu ‘de Beweging’ wordt genoemd is ontstaan in de periode 19 9 0-’95 als verzet tegen van alles en nog wat. Over het algemeen was het een weigering mee te doen aan het neo-liberale beleid. In Europa protesteerden werknemers tegen ontslagen als gevolg van de mondialisering. In ontwikkelingslanden groeide verzet tegen de economische aanpassing, opgedrongen door het Internationaal Monetair Fonds en de Wereldbank.
‘De Beweging was niet uitgekristalliseerd, gefragmenteerd. De Sociale Fora, de internationale bijeenkomsten, waren een bazaar van heel uiteenlopende ideeën. De activisten gingen niet verder dan tégen zijn. Ze cultiveerden een apolitieke houding, daar ben ik altijd sceptisch over geweest, het is een infantiel idee.
‘Maar ik zie de afgelopen jaren toch een overgang naar een meer politieke houding, het besef dat organisatie en een programma voor verandering nodig zijn als je wat wilt bereiken. Vooral in Latijns Amerika zie ik vooruitgang. De linkse verkiezingsoverwinningen - de meest recente in Bolivia - komen niet zo maar uit de lucht vallen. Daar zijn vele jaren van burgeractivisme aan vooraf geg aan.’
In de westerse wereld lijkt de schwung er daarentegen een beetje uit na de aanslagen in Amerika. De beweging die zo vrolijk begon in de jaren ’90 wordt nu vermorzeld door islamistisch terrorisme aan de ene kant en aan de andere militaire interventies in Afghanistan en Irak. De politieke islam vaart er wel bij.
‘De politieke islam is geen spontane beweging van Arabische boeren, het is een project dat al lang geleden is begonnen en waarbij de Amerikanen zelf een belangrijke rol hebben gespeeld. Iedereen weet dat van de Taliban in Afghanistan en Bin Laden zelf. Maar ook in Pakistan, in Saudi-Arabië, in Egypte. Daar speelde religie vroeger vrijwel geen rol in de politiek. De strijd ging tussen de nationalisten van de bourgeoisie en de communisten. Die hadden gemeen dat ze een anti-imperialistische houding aannamen. Met al dan niet bedekte steun aan islamisten dachten de Amerikanen beide politieke polen om zeep te kunnen helpen. De islam lag daar klaar als ideaal kristallisatiepunt. Dat is een ongelofelijke misrekening geweest, hoewel Irak nog geen totale mislukking is voor de Verenigde Staten, want er is nu een bewind met de schijn van democratie en de olievelden zijn veilig gesteld.
‘Nee, linkse groepen kunnen nu niet veel in Irak. De communisten doen mee met het nieuwe bewind onder de Amerikaanse bezetting. Wel begrijpelijk: Saddam Hussein slachtte vroeger iedereen af. Het is nu gewoon te gevaarlijk voor burgeracties en -organisatie. Maar de Amerikanen kunnen zeker niet de bescherming bieden.
‘Ik geloof vast dat het einde van de bezetting absoluut noodzakelijk is. Ik zeg niet dat het dan béter wordt, maar waarschijnlijk minder erg. Nu stort iedereen zich op het verzet tegen de bezetting. Er is geen links en rechts in Irak op het moment. De oppositie kan zich pas ontdoen van al die religieuze uitingen als de bezetting voorbij is.’
Maar ook elders in de Arabische wereld horen we weinig van linkse bewegingen. In uw eigen moederland Egypte lijken de islamisten het enige toevluchtsoord te bieden voor ontevreden burgers.
‘Dat beeld klopt niet. In 1997 nam de regering een wet aan die heel slecht was voor de kleine boeren die hun land pachten van rijke eigenaren. De moslimbroederschap stemde mee met de regering. Ik zei: hoe kunnen jullie dat doen, jullie zeggen toch altijd zo op te komen voor de gewone man. Ze antwoordden dat de sharia, de moslimwet, niet tegen particulier bezit is. Miljoenen boeren hebben geprotesteerd tegen die wet. Daar was geen enkel religieus tintje aan. Bij de betogingen heb ik geen enkele islamistische vlag gezien. Maar in het Westen komen dat soort acties zelden in het nieuws. Het past niet in het beeld dat er geen alternatief is, dat de keus is tussen pro-westerse regimes of islamisten.’
Uw instituut is al sinds 1980 gevestigd in Senegal. Zou het niet beter zijn in Caïro of Teheran?
‘In Caïro is ook een vergelijkbaar instituut waarbij ik betrokken ben. Maar in veel delen van de Arabische wereld is de repressie te groot voor onafhankelijke, linkse denktanks.’
In Europa groeit de aantrekkingskracht van de politieke islam op jongeren uit immigrantenfamilies. Wat vindt u van de banlieue-rellen in Frankrijk van het afgelopen najaar en van een groep als de Indigènes de la République?
‘Ik geloof er niets van dat die religieus geïnspireerd zijn. Het is een opstand van de onderliggende klasse, van hen die slecht worden behandeld, die buiten de welvaartstaat worden gehouden. Hun situatie is onduldbaar, daar is niets religieus aan. Het wordt helemaal ten onrechte in een culturele hoek getrokken. Maar niemand eist zijn identiteit op. Het was een manifestatie van woede van mensen die willen integreren in het systeem, niet van lieden die het systeem omver willen werpen. Gelijke behandeling, daar gaat het hen om. Ze hebben auto’s in brand gestoken - en meestal waren dat die van hun buurtgenoten - dat is absurd, maar ik heb niet gehoord dat er van één school de ruiten zijn ingegooid. Nogal logisch: daar willen ze ook op.’
Dat neemt toch niet weg dat het geloof onder jongeren in is, een onderwerp om zich te onderscheiden, om zich politiek te manifesteren? Bij de andersglobalisten vinden ze maar beperkt aansluiting. Hoe ziet u de ‘Europese islam’, zoals verwoord door Tariq Ramadan? Is hij een bondgenoot voor de ‘beweging’, of juist niet.
‘Hij is een tegenstander. Met zijn culturele praat roert hij een pseudoprobleem aan. De problemen van de minderheid zijn sociaal- economisch, niet religieus. Ik ben altijd tegen het communautarisme (opeisen van een eigen groepsidentiteit) geweest, het is een getto-communautarisme, verschrikkelijk. Het heet dan respect voor diversiteit, maar die diversiteit zit in een strakke hiërarchie. Ramadan speelt er de machtigen mee in de kaart.
‘Ik zat eens met Ramadan in een forum in Londen. Hij orakelde maar over het recht om de sluier te dragen. Ik zei: ‘‘wiens recht dan? Niet dat van vrouwen in ieder geval. Maar dat van mannen, zo onderdrukken ze in Egypte hun vrouwen’’.
‘Alle culturen zijn gevormd door métissage, vermenging en integratie van immigranten. Dat is evolutie, dat moet je koesteren. Je moet natuurlijk niet zeggen: en nu móet je assimileren, maar je moet wel het meedoen stimuleren.
‘In de beweging van andersglobalisten moeten we erop blijven hameren dat de islam niet de oplossing voor problemen kán zijn. Ons politieke strijdplan moet zijn: voer actie voor sociale gelijkheid, dan verminderen de andere problemen en spanningen vanzelf ook .’
Samir Amin
1931 geboren in Caïro 1947 -1957 studie in Parijs: politicologie, statistiek, economie 1960 -1963 adviseur regering Mali 1963 -1980 VN-onderzoeksinstituut IDEP in Dakar, vanaf 1970 als directeur; hoogleraar in Parijs, Poitiers, Dakar 1980 - heden directeur Forum du Tiers Monde in Dakar Samir Amin schreef meer dan dertig boeken, waaronder L’Acculmulation à l’échelle mondiale (1970) en meest recent Beyond US Hegemony (2006)
