niet-christenen over christenen in de oudheid

[Els]

Wat zeiden niet-christenen allemaal over het christendom en de christenen in de oudheid? Het christendom maakt allerlei claims over hun geschiedenis vanaf het jaar nul, maar merendeels is het mythologie en geschiedvervalsing. Iedere keer als je iets probeert te achterhalen over een bepaalde ontwikkeling, merk je dat de christelijke mythologie naadloos wordt verweven met de werkelijke geschiedenis. Christelijke personen en gebeurtenissen krijgen gewoon een plaats in de werkelijke geschiedenis, terwijl er geen enkel historisch bewijs voor is dat het werkelijk op die manier heeft plaatsgevonden.

Ik liep er ondanks weer voor de zoveelste keer tegenop, toen ik probeerde te achterhalen hoe het nou zat met die zogenaamde 'bekering van de keizer Constantijn de Grote'. De hele geschiedenis lijkt te zijn gebaseerd op Eusebius van Caesarea en Lactantius, beide christelijke schrijvers, maar wat ze zeggen lijkt niet te worden bevestigd door andere historische bronnen.

Nu vroeg ik me af of er misschien wetenschappelijke literatuur bestaat waarin de niet-christelijke geschiedenis en de christelijke geschiedenis worden ontrafeld, zodat we het naast elkaar kunnen plaatsen. Maar ik heb niets kunnen vinden. Daarom wil ik nu een verzamelthread aanleggen, ik hoop dat anderen willen helpen.

Het doel is:

1) Het noemen van gebeurtenissen en personen uit de christelijke geschiedenis, om op te zoeken of deze ook door andere, niet-christelijke schrijvers worden vermeld.
Je kan ook een verzoek plaatsen of iemand weet wat niet-christelijke schrijvers vermelden over een bepaalde gebeurtenis uit de christelijke geschiedenis (zoals: wat schreven niet-christelijke schrijvers over het Edict van Milaan?)
2) het geven van citaten met bronvermelding en tijdstip van vermeldingen over het christendom en christenen door niet-christelijke schrijvers, eventueel met link naar een bron op het internet.
Als je het precieze citaat niet kent, noem dan alleen de schrijver of bron, dan moet het later worden opgezocht.
3) Vermelden als iemand een gebeurtenis níet noemt, of níets zegt over de christenen

Dus svp. hier geen commentaar plaatsen. Open voor commentaar een nieuwe thread. Je kan hier dan wel een link plaatsen naar die thread.

[Els]

Om maar de aftrap te geven nagaan wat Eutropius zegt over het christendom van Constantijn.

Eutropius schreef een geschiedenis vanaf de stichting van de stad Rome tot aan de Byzantijnse keizer Jovianus: Breviarium historiae Romanae . Eutropius leefde in de vierde eeuw. Hij had onder andere gevochten in het leger van Julianus tegen de Perzen. Zijn boek eindigde bij de keizer Jovianus, en was opgedragen aan diens opvolger Valens (364-378). Na Valens kwam Theodosius aan de macht, een keizer die bekend is omdat hij het christendom tot staatsgodsdienst maakte, tempels van Romeinse goden liet sluiten en verwoesten, en wetten tegen de Romeinse religie uitvaardigde.

De opmerkelijkste verandering die Eutropius noemt in de periode die hij beschrijft en waarin hij leeft, is het dat de keizers nu al tijdens het leven (goddelijke) eer krijgen, in plaats van na de dood.

Voor zover ik kan vinden zegt hij over een christendom van Constantijn helemaal niets.

Breviarium historiae Romanae van Eutropius

Wat betreft de overwinning bij de Milvische brug op zijn medekeizer Maxentius, die zou zijn te danken aan een christelijk hemelteken (kruis of labarum) in de zon zegt hij:

http://www.forumromanum.org/literature/eutropius/trans10.html

Constantijn startte in zijn vijfde jaar een burgeroorlog tegen Maxentius, leidde zijn leger naar verschillende gevechten, en overwon uiteindelijk Maxentius zelf (toen deze de dood verspreidde onder de edelen met elke denkbare vorm van wreedheid) bij de Milvische brug, en maakte zichzelf heerser van Italië.

Geen wondertekenen, en al helemaal geen christenen dus bij de Milvische brug. Later werd ook zijn medekeizer Licinius door hem verslagen in een slag bij Nicomedia.
Wat zijn daden betreft vermeldt Eutropius nog dat hij nieuwe wetten opstelde, 'sommige goed en billijk, de meeste overbodig en sommige wreed'.
Niet echt iets van een andere godsdienst. Wel bracht hij een vorm van eenheid door de burgeroorlog te beslechten, zijn medekeizers (op dat moment regeerde een viermanschap) allemaal te verslaan en de alleenheerschappij in handen te nemen.
Bovendien werd Constantijn nog onder de goden opgenomen, en ook tijdens zijn leven kreeg hij goddelijke eer, iets wat door Diocletianus was ingevoerd.

De christenen noemt Eutropius in dit werk alleen bij de keizer Julianus, die door latere christenen werd getooid met de bijnaam 'de afvallige'.

He was a persecutor of the Christian religion, yet so that he abstained from shedding blood.

Hij vervolgde dus de christelijke godsdienst, maar vergoot hierbij geen bloed. Verder kom ik in zijn boek geen christenen tegen.

[Els]

Ook Festus heeft het in zijn Brevarium over de 'goddelijke Constantijn'.

http://www.roman-emperors.org/festus.htm

XIV. The terms of this treaty, having been preserved, endured to the time of the Divine Constantine.

Festus spreekt ook over de 'Celestial divinity' (hemelse god), waarmee hij blijkbaar de Sol Invictus bedoel. De tekst geeft geen aanleiding te denken dat er voor Constantijn een andere god werd vereerd dan erna.

Verder: Ammianus Marcellinus.

Ammianus Marcellinus noemt in zijn Res Gestae (Historiën) christenen wat vaker. Hij leefde van 330 tot in elk geval na 392.
Er is zowaar iemand bezig zijn werk helemaal in het Nederlands te vertalen, namelijk Aart Blom, volgens mij dezelfde van wie ik juist een heel mooi boek ga bestellen over sint Nicolaas in Myra.

http://www.ammianus.info/

De vertaling begint bij de Caesar Gallus, een onderkeizer van Constantius (ca 351-354).

http://www.ammianus.info/historien.htm

Ik citeer een paar dingen.

Boek 15: De genoemde Constantius is de zoon van Constantijn de Grote, Constantius II.

6.Tijdens het bewind van Leontius werd een bisschop van de christelijke cultus [Liberius] door Constantius voor zijn geheime raad gedaagd wegens verzet tegen een keizerlijk decreet en de besluiten van de meerderheid van zijn ambtsbroeders in een aangelegenheid die ik in het kort zal uitleggen. 7.De toenmalige bisschop van Alexandria, Athanasius, was iemand die zijn bevoegdheden te buiten ging door zich te bemoeien met zaken die hem niet aangingen (althans zo wilden het hardnekkige geruchten) en was om die reden door een vergadering van vertegenwoordigers van die cultus - een synode noemen ze dat - uit zijn ambt gezet.

8. Onder andere werd gezegd dat hij bedreven was in de uitleg van orakelspreuken en de geheime betekenis van de vlucht van vogels, in verband waarmee hij soms toekomstvoorspellingen had gedaan. Daarnaast werd hij beschuldigd van andere praktijken die vloekten met de doelstellingen van de cultusgemeenschap waarin hij een leidende positie bekleedde. 9.Deze Athanasius moest dus op bevel van Constantius door bisschop Liberius door medeondertekening van het synodale besluit van zijn bisschoppelijke zetel vervallen worden verklaard, maar hoewel deze daarover niet anders dacht dan de rest [van de bisschoppen], had hij daar groot bezwaar tegen, want, zo liet hij duidelijk en herhaaldelijk weten, het was een goddeloze onrechtvaardigheid iemand te veroordelen zonder hem gezien of gehoord te hebben, en legde het bevel van de keizer naast zich neer.

10.Het was namelijk zo, dat Constantius, die een grote hekel aan Athanasius had, wel wist dat de zaak [van diens afzetting] beklonken was, maar er toch zeer aan hechtte dat ook de bisschop van de Eeuwige Stad met zijn hoger gezag daarmee officieel akkoord ging. Dus toen hij dat niet van hem gedaan kreeg, moest Liberius verdwijnen, wat niet eenvoudig was en midden in de nacht moest gebeuren met het oog op het volk, dat hem hartstochtelijk aanhing.

Boek 21: Julianus doet zich in Vienna voor als christen om ieders gunsten te krijgen.

4.En om ieders gunst te winnen en van geen enkele kant tegenwerking te hoeven duchten, deed hij alsof hij een aanhanger was van de christelijke godsdienst, waarvan hij zich allang had afgekeerd om zich - wat maar weinigen wisten - toe te leggen op de beoefening van de waarzegkunst en de interpretatie van voortekenen en alles wat vereerders van de goden verder altijd hebben gepraktiseerd. 5.Om dit voorlopig voor zich te houden, begaf hij zich dan ook op de feestdag die de christenen in de maand januari vieren en Epiphania7 noemen, naar de kerk, bad er ostentatief tot hun god en ging heen.

Maar ook in Vienna (boek 15), toen Julianus tot (onder)keizer van Constantius was benoemd, vanwege de vele 'barbaarse' opstanden aan de grenzen van het Rijk. Hij arriveerde in Vienna nadat Keulen door barbaren was verwoest.

21.Maar toen kwam hij (Julianus) in Vienna [Vienne] aan, waar jong en oud, arm en rijk, te hoop liep om hem bij zijn intocht als een lang verwachte redder met alle eer te begroeten! Al toen men hem van ver zag aankomen, ging er een roep op onder het volk van de stad en het omringende land: dáár was de genadige en verlossende heer! Het ging voor hem uit in een feestelijke stoet, riep eenstemmige acclamaties en bezag de wettige vorst in zijn triomf met gretige blikken. In zijn komst zag men het einde van alle rampspoed; het was alsof midden in een wanhopige situatie een reddende engel was verschenen.
22.Er was een oude blinde vrouw, die vroeg wie daar was aangekomen, en toen ze hoorde dat het caesar Julianus was, riep ze uit: ‘Die gaat de tempels van de goden herstellen!’

Boek 21: Over Constantius II :

18.De heldere eenvoud van de godsdienst van de christenen verdierf hij op een oudewijvenmanier met bijgelovigheden. Door zich te vermeien in allerlei spitsvondigheden in plaats van de eensgezindheid te bevorderen veroorzaakte hij veel getwist; zelfs toen de onenigheid meer en meer algemeen werd, maakte hij de zaak met ergerniswekkende interventies nog erger. Doordat hij de hele ritus naar zijn inzichten probeerde gelijk te schakelen, waarvoor troepen bisschoppen zich op paarden van de Staatspost heen en weer haastten naar hun zogenaamde synodes, sneed hij de zenuwen van deze postdienst door.

Boek XXII: Julianus wakkert de tweedracht onder de christenen aan.

5. Keizer Julianus bekent zich, niet langer in het geheim zoals vroeger, maar openlijk en zonder terughoudendheid tot de cultus der goden. Hij zet de bisschoppen tegen elkaar op

1.Hoewel hij zich al vanaf zijn vroegste jeugd aangetrokken voelde tot de cultus van de goden, en de drang in hem, daaraan metterdaad toe te geven, met de jaren steeds sterker werd, had hij genoeg redenen daarmee voorzichtig te zijn en praktiseerde voorzover mogelijk wel bepaalde rituelen, maar in het diepste geheim. 2.Toen hij op dit punt evenwel niets meer te vrezen had en zich realiseerde dat hij nu vrij was te doen wat hij verkoos, openbaarde hij het geheim van zijn hart en verordende kort en krachtig bij decreet de tempels te openen, offerdieren naar de altaren te brengen en de eredienst der goden te hervatten. 3.En om die regelingen kracht bij te zetten, ontbood hij de bisschoppen van de christenen, die met elkaar in conflict waren, samen met hun onderling verdeelde volgelingen en maande hen minzaam hun tweedracht te beëindigen en ieder onbevreesd en onbelemmerd zijn eigen overtuiging te volgen. 4.Dit deed hij opzettelijk zo om door die vrijheid hun tegenstellingen te doen toenemen en zelf later niet met een eensgezind christelijk volk te maken te zullen krijgen, want hij wist uit ervaring, dat geen wilde dieren zo gevaarlijk waren voor de mensen als de meeste christenen in hun dodelijke haat voor elkaar.

Dit vind ik opmerkelijk, want de keizers belegden diverse concilies in die tijd (Arles, Nicea) juist om de christenen tot eenheid te dwingen, om iets te doen aan de voortdurende interne conclicten in het Imperium, waaronder ook die tussen christenen onderling.

Verder een passage over de moord op de Alexandrijnse bisschop Georgius.

11. Georgius, bisschop van Alexandria, wordt door de heidenen met twee anderen door de straten gesleept, aan stukken gescheurd en verbrand. Niemand wordt daarvoor gestraft

De passage is te lang om te citeren, dus lees hem op de pagina:

http://www.ammianus.info/Vertaling/boek_22.htm

Boek XXV:

Over Jovianus zegt Ammianus Marcellinus dat hij een overtuigd christen was, die deze godsdienst soms bevoordeelde. Dat suggereert dat andere keizers op z'n minst geen godsdiensten bevoordeelden, christelijk of niet christelijk.

Boek 15: " 15.Hij was een overtuigd aanhanger van de christelijke godsdienst en bevoordeelde die soms."

Ammianus Marcellinus noemt ook de vergoddelijkte keizers. Hij spreekt onder andere over de vergoddelijking van Juliuanus (wat je toch niet zou verwachten als zijn opvolgers zich weer bekeerden tot het christendom).

Boek 26:

Euphronius werd begenadigd, Phronimius naar de [Taurische] Chersonesus verbannen, waarmee hij voor dezelfde zaak zwaarder werd gestraft omdat hij een vertrouweling was geweest van de vergoddelijkte Julianus, wiens memorabele verdiensten door de keizerlijke gebroeders werden gekleineerd terwijl ze in de verste verten zijns gelijken niet waren.

Keizers vergoddelijkten niet zichzelf, dat deden hun nazaten, dus degenen die Julianus' terugkeer naar de verering van de oude goden weer ongedaan maakten.

[Els]

Suetonius in Claudius:

De joden, die opgehitst door de agitator Chrestus voortdurend ongeregeldheden veroorzaakten, verdreef hij uit Rome.

Suetonius in Vespasianus:

Over heel het oosten had zich een oud en hardnekkig gerucht verbreid dat het was voorbeschikt dat in die tijd mensen uit Judaea zich meester zouden maken van de wereldheerschappij. Deze voorspelling - die de Romeinse keizer gold, zoals later uit de feiten gebleken is - betrokken de joden op zichzelf en daarom kwamen ze in opstand. Ze vermoordden hun provinciebestuurder en verdreven bovendien de consulaire gouverneur van Syrië die te hulp kwam, waarbij zij een legioensadelaar bemachtigden.

En een passage over Vespasianus bij het orakel van Carmel:

Toen hij in Judaea het orakel van de god van de Carmel raadpleegde, gaven de loten hem veel moed door te beloven dat wat hij ook bedacht of hoopte, hoe ambitieus ook, werkeljkheid zou worden. En een van de vooraanstaande gevangen, Josephus, verzekerde met grote stelligheid toen hij in de boeien werd geslagen dat hij binnen korte tijd door dezelfde persoon, maar dan als keizer, zou worden vrijgelaten.

Josephus werd vervolgens geadopteerd in de Flavische familie van Vespasianus en Titus, en kreeg de familienaam Flavius.
De passage is ook wel interessant omdat Josephus tegen de Romeinen vocht vanuit zijn geloofsinspiratie, maar hij moest erkennen dat de Romeinen de meerdere waren, en dat de joodse voorspelling van de messias die Judea naar de overwinning zou leiden dus niet klopte: niet een jood, maar een Romein zou heerser van de wereld worden, en wel Vespasianus.

Dat stelt de passage van Flavius Josephus waarin hij zegt dat Jezus de messias (christus) was in een vreemd licht: het is niet helemaal kosher. Josephus zag een messias in de Romeinse keizer.

Vespasianus genas trouwens een lamme en een blinde, toen hij net keizer was geworden:

Een man uit het volk die blind en een ander die verlamd was, wendden zich tot hem met een verzoek om genezing van hun gebrek, zoals Serapis hun in een droom had toegezegd. Vespasianus zou de ogen beter maken als hij erop wilde spuwen; hij zou het been weer sterk maken als hij de moeite zou nemen er zijn hiel op te zetten. Hoewel Vespasianus eigenlijk niet geloofde dat dit ooit zou lukken en hij het daarom ook liever niet wilde proberen, zwichtte hij uiteindelijk voor de aandrang van zijn vrienden en probeerde ten overstaan van het volk zowel het een als het ander. En het lukte.

Josephus Flavius in De oude geschiedenis van de joden.

18:63
In die tijd leefde Jezus, een wijs man, voor zover het geoorloofd is hem een man te noemen. Hij verrichtte namelijk daden die onmogelijk geacht werden, en hij was leermeester van mensen die met vreugde de waarheid tot zich namen. En veel Joden alsook velen van de Grieken bracht hij tot zich. Hij was de Christus. Ook nadat Pilatus hem op aanwijzing van de eerste mannen bij ons de straf van het kruis had opgelegd, gaven zij die het eerst in liefde waren gaan leven niet op. Hij was namelijk aan hen verschenen op de derde dag, opnieuw levend. De goddelijke profeten hadden die dingen en ontelbare andere wonderbaarlijke dingen over hem gezegd. Tot op de dag van heden is de naar hem genoemde groep van de christenen niet verdwenen.

20:200
[Ananus] riep een vergadering van rechters bijeen en liet daar de broer van de Jezus die Christus genoemd wordt - de man heette Jacobus - alsmede enkele anderen voorleiden. Hij beschuldigde hen ervan dat ze de wet hadden overtreden en leverde hen uit om gestenigd te worden.

[Els]

Brieven van Plinius en Trajanus over de christenen : http://edugate.fss.uu.nl/~crocicl/bronnen/bron2.html

Plinius de Jonge aan keizer Trajanus

'Het is mijn gewoonte, Heer, alle problemen waar ik niet uit kom aan u voor te leggen. Want wie kan mij beter dan u goede raad geven?Ik weet niet wanneer christenen gestraft moeten worden en hoe zwaar die straffen moeten zijn. Ook heb ik mij ernstig afgevraagd of ik in bepaalde gevallen onderscheid moet maken. Moet ik rekening houden met de leeftijd, of moeten jeugdigen gelijkgesteld worden met volwassenen? Moet ik christenen die berouw tonen, genade schenken? Moet ik mensen straffen, alleen omdat ze christenen zijn, of vanwege de misdrijven die ze begaan?
Voorlopig heb ik tegenover de christenen die bij mij werden aangebracht het volgende gedaan. Ik heb hun gevraagd of ze christenen waren. Als ze dat toegaven, heb ik hun onder bedreiging met de doodstraf, een tweede en zelfs een derde maal dezelfde vraag gesteld. Wie ja bleef zeggen, heb ik laten terechtstellen. Ik vond namelijk dat halsstarrigheid zonder meer moest worden bestraft, afgezien van de inhoud van hun geloof. Romeinse burgers die zich even dwaas aanstelden, heb ik op de lijst gezet voor transport naar Rome.

Door mijn onderzoek nam het aantal gevallen toe. Ik kreeg van iemand die onbekend wilde blijven een lijst met veel namen van christenen. Sommigen ontkenden dat ze christen waren. Ik heb hun gevraagd de goden aan te roepen, wierook en wijn aan uw beeltenis te offeren en de naam van Christus te vervloeken. Als ze dat deden, heb ik hen weer naar huis laten gaan. Men zegt dat echte christenen zich nooit tot zoiets zullen laten dwingen. Anderen zeiden eerst dat ze christen waren, maar ontkenden het later. Ook zij hebben allemaal uw beeld en de beelden van de goden aanbeden en Christus vervloekt. Zij verklaarden dat ze vroeger christenen waren geweest. Hun fouten kwamen hier op neer, dat zij gewend waren op een vaste dag voor zonsopgang bij elkaar te komen. Zij zongen dan liederen, waarin Christus als God vereerd werd. Ze beloofden plechtig dat ze niet zouden stelen, moorden, echtbreuk plegen of hun woord van trouw breken. Daarna gingen ze uiteen en kwamen weer bij elkaar voor een eenvoudige maaltijd. Met dit alles waren ze opgehouden, nadat ik uw opdracht had uitgevoerd en een verbod op alle verenigingen had uitgevaardigd.

Dat was alles wat ze bekenden. Daarom zag ik mij gedwongen twee slavinnen op de pijnbank te leggen en zo naar de waarheid te vragen. Ik vond niets anders dan een verkeerd en overdreven bijgeloof.

Daarom heb ik een verder onderzoek uitgesteld om u te raadplegen. Dat lijkt mij nodig, vooral wegens het grote aantal: mensen van alle leeftijden, uit alle lagen van de bevolking, mannen en vrouwen, worden beschuldigd en dat gaat zo maar door. Niet alleen de steden maar ook het platteland is met dit bijgeloof besmet. Toch geloof ik dat deze beweging gestuit en teruggedrongen kan worden. In elk geval staat het vast, dat tempels die bijna verlaten waren, weer worden bezocht, dat oude erediensten weer worden hervat en dat er weer vee geofferd wordt. Hieruit kan men afleiden, dat veel mensen van hun dwaling kunnen worden teruggebracht.'

Keizer Trajanus aan Plinius

U hebt, mijn waarde Plinius, op de juiste manier gehandeld tegenover hen die als christenen bij u waren gebracht. Want het is niet mogelijk hiervoor algemene en duidelijke regels vast te stellen. De christenen moeten niet worden opgespoord. Als zij worden aangebracht en schuldig bevonden, moeten zij worden gestraft. Maar wie ontkent christen te zijn en dat aantoont door onze goden te aanbidden, moet door zijn berouw vergiffenis krijgen. Lijsten van onbekenden echter mogen bij geen enkele aanklacht een rol spelen. Dat zou een zeer slecht voorbeeld zijn en niet iets van onze tijd.'

[Els]

http://edugate.fss.uu.nl/~crocicl/bronnen/bron5.html

De romeinse geschiedschrijver Tacitus (55-116/120) over de christenen:

Noch menselijke hulp, noch kwistige giften van de keizer over verzoeningsoffers aan de goden deden het opspraakmakende gerucht wijken dat men vermoedde dat tot de brand bevel was gegeven. Om dus dit gerucht de kop in te drukken, gaf Nero de schuld aan, en straft hij met de meest uitgezochte straffen, die mensen die door hun schandelijke bedrijven bij de grote massa gehaat waren, en die zij christenen [chrestiani] noemden. Degenen, aan wie die naam zijn oorsprong dankt, Christus, (Chrestus) was onder de regering van Tiberius door de stadhouder Pontius Pilatus ter dood gebracht en dit verfoeilijk wangeloof voor het ogenblik onderdrukt, brak later weer uit, niet alleen over Judea, de bakermat van dat kwaad, maar ook over de stad (Rome), waarheen van alle kant alles wat afgrijselijk of schandelijk is, samenstroomt en vereerd wordt. Zo zijn eerst gevangengenomen degenen, die bekenden, vervolgens op hun aanwijzing een grote menigte, en van hen is komen vast te staan, niet zozeer dat ze zich aan brandstichting hadden schuldig gemaakt, als wel dat zij haat koesterden jegens de mensheid. Toen zij ter dood gebracht werden, heeft men dat om hen te bespotten, zo gedaan dat zij gehuld in dierenhuiden door honden werden verscheurd, en dat zij na het invallen van de duisternis verbrand werden hij wijze van nachtverlichting. Tot dat schouwspel had Nero zijn park ter beschikking gesteld en hij gaf een circusvoorstelling, waarbij hij zich in de kleding van een wagenmenner onder het volk begaf of op een renwagen stond. Tengevolge van dit alles kwam er, ofschoon het ging tegen mensen, die schuldig waren en de doodstraf verdiend hadden, een gevoel van medelijden op, alsof men besefte, dat zij werden omgebracht niet ter wille van het algemeen welzijn, maar om de wreedheid van een man te bevredigen.

Suetonius zou dit ook hebben vermeld, maar ik kan het niet vinden. Hij geeft de schuld aan Nero, voor zover ik kan vinden.

De filosoof Celsus:

'Jezus is niet door de Vader geholpen en heeft zichzelf niet kunnen helpen. Hij heeft tien of elf in kwade reuk staande personen aan zich gebonden, volkomen waardeloze tollenaars (gehate corrupte belastinginners) en matrozen. Hiermee is hij dan overal rondgetrokken om zich een onterend en armzalig levensonderhoud te verschaffen... Een lichaam als het zijne kan kwalijk dat van een god wezen... Het lichaam van een god neemt ook niet zulk voedsel tot zich....'